1982 Anayasası'nın Genel Esasları başlığı, Anayasa'nın yapısını, temel felsefesini ve devletin niteliklerini belirleyen hükümleri kapsar. Bu bölüm genellikle 1'den 11'e kadar olan maddeleri içermektedir.
1982 Anayasası; bir başlangıç metni, 177 ana madde ve 21 geçici maddeden oluşmakta ve 7 ana bölümden meydana gelmektedir.
A. Başlangıç Metni ve Hükümleri
1982 Anayasası, Başlangıç Metni ile başlar. Bu metin, Anayasa'nın dayandığı temel görüşü anlatır ve Anayasa hükümlerine dahil edilir.
Başlangıç metninde belirtilen temel ilkeler şunlardır:
Atatürk İlke ve İnkılaplarına bağlılık.
Atatürk milliyetçiliği ve medeniyetçiliği.
Anayasa ve hukukun üstünlüğü.
Hürriyetçi demokrasi.
Kuvvetler ayrılığı.
Laiklik.
Türk varlığının devleti ve ülkesiyle bölünmezliği.
Yurtta sulh, cihanda sulh.
B. 1982 Anayasası'nın Temel Hükümleri (Maddeler)
Madde 1: Devletin Şekli
Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir. (Cumhuriyet kavramı, 1923 değişikliği ile ilk kez 1921 Anayasası'na girmiştir).
Madde 2: Cumhuriyetin Nitelikleri
Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir.
Madde 3: Devletin Bütünlüğü
Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü, resmi dili (Türkçe), bayrağı, milli marşı (İstiklal Marşı) ve başkenti (Ankara) bu madde ile belirlenmiştir.
Madde 4: Değiştirilemeyecek Hükümler
Anayasa'nın 1. maddesindeki devletin şeklinin Cumhuriyet olduğu hakkındaki hüküm ile 2. maddesindeki Cumhuriyetin nitelikleri ve 3. maddesi değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez.
Madde 5: Devletin Temel Amaç ve Görevleri
Temel amaçlar ve görevler arasında, Türk Milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, toplumun huzur ve refahını sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmak, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamak yer alır.
Madde 6: Egemenlik
Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir. Millet, egemenliğini, Anayasa'nın koyduğu esaslara göre yetkili organlar eliyle kullanır.
Madde 7: Yasama Yetkisi
Yasama yetkisi, Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisi'nindir (TBMM). Bu yetki devredilemez.
Madde 8: Yürütme Yetkisi ve Görevi
Yürütme yetkisi ve görevi, Anayasa ve kanunlara uygun olarak Cumhurbaşkanı tarafından kullanılır ve yerine getirilir.
Madde 9: Yargı Yetkisi
Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.
Madde 10: Kanun Önünde Eşitlik
Herkes; dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Devlet organları ve idare makamları, tüm işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun hareket etmek zorundadır. Kadınlar, çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile gaziler ve maluller için eşitlik ilkesine aykırı sayılmayacak özel düzenlemeler yapılabilir.
Madde 11: Anayasanın Üstünlüğü ve Bağlayıcılığı
Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır. Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.
1982 Anayasası, 1961 Anayasası'ndaki "İnsan Haklarına Dayalı Devlet" ifadesi yerine "İnsan Haklarına Saygılı Devlet" ifadesini kullanmıştır. Türkiye, 1987 yılında Avrupa İnsan Hakları Komisyonu'na bireysel başvuru hakkını kabul etmiştir.
Atatürk Milliyetçiliğine Bağlı Devlet:
Bu ilke, Türk vatandaşlığı bağı ile bağlı olan herkesin Türk sayılmasına yönelik düzenlemelerle sonuçlanır.
Demokratik Devlet:
Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olmasına dayanır. Seçimler serbestlik, genel oy, eşit oy, gizli oy ve açık sayım/döküm ilkelerine tabi olmalıdır.
Laik Devlet:
Devletin tüm dinlere karşı tarafsız olması, din ve vicdan hürriyetini (sınırsızdır) ve ibadet hürriyetini (sınırsız değildir) kapsaması. Laiklik ilkesi, 1937 yılında Anayasa'ya diğer Atatürk İlkeleri ile birlikte girmiştir.
Sosyal Devlet:
Sosyal devlet, herkes için, insan onuruna yaraşır asgari bir yaşam düzeyi sağlamayı amaçlar. Temel amaçları arasında sosyal adalet, milli gelirin adaletli dağıtılması ve işsizliğin önlenmesi bulunur. Sosyal devletin araçları vergi adaleti, kamulaştırma, devletleştirme ve planlamadır.
Hukuk Devleti:
Devletin bütün eylem ve işlemlerinin hukuk kurallarına bağlı olduğu ve vatandaşların hukuki güvenlik içinde bulunduğu sistemi ifade eder. Temel gereklilikleri arasında yasama ve yürütme işlemlerinin yargısal denetimi, yargının bağımsızlığı, kuvvetler ayrılığı ilkesinin benimsenmesi ve idarenin kanuniliği (idari faaliyetlerin önceden bilinebilir olması) yer alır. Hukuk devletinin en önemli güvencelerinden biri Kanuni Hâkim güvencesidir.
Özet (Analoji)
Özetle, 1982 Anayasası'nın Genel Esasları bölümü, devletin varlık nedenini, temel yapısını (Cumhuriyet), değiştirilemez niteliklerini (demokratik, laik, sosyal hukuk devleti) ve üç temel kuvvetin (yasama, yürütme, yargı) yetki alanlarını ve sınırlarını belirlemektedir.
