Ziya Gökalp'e göre: Nizam Sahibi veya Kanun ve Nizam Sahibi.
Kaşgarlı Mahmut'a göre: Olgunluk Çağı.
Çin kaynaklarına göre: Miğfer.
Uygur kaynaklarına göre: Güçlü, Kuvvetli.
A. Wambery'e göre: Türemek.
İran kaynaklarına göre: Güzel İnsan.
İslam kaynaklarına göre: Terk edilmiş insan.
İlk Kullanımlar ve Kavramlar:
Türk adına ilk kez Çin kaynaklarında rastlanmıştır. Bu, İpek Yolu'nda egemenlik kurma mücadelelerinden kaynaklanır.
Türk adıyla kurulan ilk devlet Köktürk Devleti'dir.
Türkiye adı, ilk olarak Bizans kaynaklarında IX. ve X. yüzyıllarda Volga'dan Orta Avrupa'ya kadar uzanan sahaya verilmiştir.
Marco Polo, seyahatnamesinde Orta Asya için "Büyük Türkiye", Anadolu için ise XII. yüzyıldan itibaren Türkiye kavramını kullanmıştır.
Türk adının geçtiği ilk antlaşma Kuzey Şansı Antlaşması'dır.
II. Anayurt, Kültür Merkezleri ve Göçler
A. Orta Asya Kültür Merkezleri
ANAV (MÖ 4000 - MÖ 1000): Orta Asya'nın en eski kültürüdür. At, ilk kez bu kültür bölgesinde görülmüştür.
AFANESYOVA (MÖ 2500 - MÖ 1700): Türklerin en eski kültürüdür.
ANDRONOVA (MÖ 1700 - MÖ 1200): İlk tunç ve altın eşyalara bu kültürde rastlanılmıştır.
KARASUK (MÖ 1200 - MÖ 700): Orta Asya'da ilk demir işletmeciliğine rastlanmıştır.
TAGAR (MÖ 700 - MÖ 300): Orta Asya kültürleri içinde en gelişmiş olanıdır.
KELTEMİNAR: Balıkçılık ve avcılık ile uğraşan kültürdür.
B. Anayurt ve Göçler
Anayurt: Tanrı dağlarının Kuzeyi, Sibirya'nın güneyi, Hazar Denizi'nin doğusu olarak belirtilir.
Göç Nedenleri: İklim şartlarının sertleşmesi, boylar arasındaki mücadeleler, Çin ve Moğol baskıları, nüfusun hızla artması, hayvan hastalıklarının artması, bağımsız yaşama ve cihan hakimiyeti düşüncesi.
Göç Sonuçları: Türk kültürü çok geniş bir alana yayılmıştır. Farklı yerlerde farklı devletler kurulmuştur. Türk tarihini bir bütün olarak incelemek zorlaşmıştır. Bazı Türk boyları milli kimliklerini kaybetmiştir. Kavimler Göçü'ne neden olmuştur.
C. Kavimler Göçü (375)
Asya Hunlarının batıya doğru ilerlemesiyle başlamıştır.
Sonuçları: İlk Çağ kapanıp Orta Çağ açıldı. Roma İmparatorluğu Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı, Batı Roma yıkıldı. Avrupa'da feodalite kuruldu.
III. Önemli Türk Devletleri ve Boyları
1. İskitler (Sakalar)
Bilinen ilk Türk topluluğudur.
En ünlü hükümdarları Alp Er Tunga'dır.
Tarihin ilk kadın hükümdarı olan Tomris Hatun bu dönemde yaşamıştır.
"Bozkırın Kuyumcuları" unvanını almışlardır (Altın ve gümüş işletmeciliğinde öncü).
Balbal (mezar taşı) dikme geleneğini başlatmışlardır (heykellerin ilk örnekleri).
İranlıların eseri Şehname'de Alp Er Tunga'dan bahsedilir.
2. Asya (Büyük) Hun Devleti (MÖ 220 – MS 216)
Bilinen teşkilatlı ilk Türk devletidir.
Bilinen ilk hükümdar Teoman'dır (Tanhu unvanı).
Mete Han döneminde en parlak dönem yaşanmıştır.
Mete Han, MÖ 209'da Onlu Ordu Sistemi'ni kurmuştur.
Orta Asya'da ilk kez Türk siyasi birliğini sağlamıştır.
Islıklı ok ilk defa Mete Han döneminde kullanılmıştır.
Vatan ve millet sevgisinden bahseden ilk kişi Mete Han'dır.
3. Avrupa Hun Devleti (375-454)
Avrupa'da kurulan ilk Türk devletidir.
Kurucusu Balamir, merkezi Budapeşte'dir.
En parlak dönemi Atilla yaşatmıştır.
Atilla "Tanrının Kamçısı" (Flagellum Dei) ve "Cesur Kavimlerin Efendisi" unvanlarıyla bilinir.
Roma İmparatorluğu'na karşı seferler düzenlemiştir.
4. I. Kök Türk Devleti (552-659)
Tarihte Türk adıyla kurulan ilk devlettir.
Asya Hunlarından sonra ikinci kez Türk birliğini sağlayan devlettir.
Kurucusu Bumin Kağan, merkezi Ötüken'dir.
Devleti Bumin Kağan (doğu) ve kardeşi İstemi Yabgu (batı) ile birlikte ikili yönetim (federal yönetim) şeklinde yönetmiştir. Bu, ilk ikili yönetim uygulamasıdır.
İpek Yolu'na hakim olmak için Bizans ile ittifak kurup İran'daki Sasanileri yıpratmıştır.
5. II. Kök Türk (Kutluk) Devleti (682-742)
Kurucusu Kutluk Kağan'dır. Kutluk Kağan, "İlteriş" (derleyen-toparlayan) unvanını almıştır.
Merkezi Ötüken'dir.
En parlak dönemi Bilge Kağan dönemidir.
Vezir Tonyukuk, Türk tarihinin ilk veziri ve bilge kişisidir.
Türk tarihinin ilk alfabesi (Kök Türk/Orhun) kullanılmıştır.
Orhun Abideleri (Bilge Kağan, Kül Tigin ve Vezir Tonyukuk adına dikildi) bu döneme aittir.
6. Uygurlar (744-840)
Kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan'dır.
Maniheizm'i (Işık Dini) benimseyen ilk Türk devletidir (Bögü Kağan dönemi).
Maniheizm etkisiyle yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir.
Tarım ve mimari gelişmiştir. İlk tapınaklar ve saraylar yapılmıştır.
Matbaada hareketli harf sistemi ve hakaniye lehçesiyle kitaplar basılmıştır.
Fresk (duvar resmi) ve minyatür (ciltçilik) sanatıyla uğraştılar.
Töre'yi yazılı hale getiren Uygurlardır.
Tiyatro'nun temelleri atılmıştır.
840 yılında Kırgızlar tarafından yıkıldılar.
7. Diğer Önemli Türk Boyları ve Devletleri
Hazarlar (7. Yüzyıl): Museviliği benimseyen ilk ve tek Türk devletidir. Ülkelerinde farklı inançlar bir arada yaşadığı için "Hazar Barış Çağı" yaşanmıştır. Paralı asker bulunduran ilk Türk devletidir.
Avarlar (Juan-Juanlar/Aparlar): Hem Asya'da hem de Avrupa'da devlet kurmuşlardır. İstanbul'u kuşatan ilk Türk boyudur.
İtil (Volga) Bulgarları: İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devletidir. (Almış Han Dönemi).
Tuna Bulgarları: Hıristiyanlığı (Ortodoks) kabul ettiler ve "Çar" unvanını kullanan ilk Türk devletidir.
Türgişler: Kendi adına para (Yarmak) bastıran ilk hükümdar Baga Tarkan'dır. Emeviler döneminde Orta Asya'da İslam ordularıyla mücadele ettiler.
Kırgızlar: Uygurları yıkarak Ötüken merkezli kuruldular. Ölülerini yakan tek Türk devletidir. Dünyanın en uzun destanı Manas Destanı'nı yazmışlardır.
Oğuzlar (Uzlar): En kalabalık Türk boyu olduğu kabul edilir. Oğuz Yabgu Devleti, Büyük Selçuklular ve Osmanlı gibi devletleri kurdular.
Kıpçaklar (Kumanlar): Codex Cumanicus adlı sözlükleri bulunur. Oğuzlarla mücadeleleri Dede Korkut Hikayelerine ve Ruslarla mücadeleleri İgor Destanı'na konu oldu.
Karluklar: Talas Savaşı'nda Arapları desteklediler. İslamiyet'i kabul eden ilk Türk topluluğudur. Karahanlıların kuruluşunda rol oynamışlardır.
IV. İslamiyet Öncesi Türk Kültür ve Uygarlığı
1. Devlet Yönetimi
Kut Anlayışı: Egemenliğin Tanrısal kaynaklı olduğu inancıdır. Bu, taht kavgalarına ve ülkenin hanedanın ortak malı sayılmasına neden olmuştur.
Kurultay (Toy / Kengeş): Devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı meclistir. Kağan'ın yetkileri Töre ve Kurultay kararları ile sınırlıdır.
İkili Yönetim: Ülke doğu ve batı diye ikiye ayrılarak yönetilir. Doğu'da Hakan, Batı'da ise Yabgu bulunur.
Hükümdarlık Sembolleri: Otağ (Çadır), Tuğ (Sancak), Kotuz/Sorguç (Tüy), Davul (Nevbet), Örgin (Taht). NOT: Ok, bağlılık göstergesidir, bağımsızlık sembolü değildir.
Devletin Unsurları: Bağımsızlık, ülke, halk ve teşkilattır.
2. Hukuk
Töre (Yosun): Sözlü hukuk kurallarıdır. Töre'yi yazılı hale getirenler Uygurlardır.
Tüz: Yönetenler (Kağan) ile halk arasındaki karşılıklı sözleşmedir.
