Türkiye'nin Yer Şekilleri (Jeolojik ve Jeomorfolojik Özellikler)

• Türkiye, jeomorfolojik anlamda genel olarak engebeli ve yüksek bir ülkedir.
• Ortalama yükseltisi 1132-1141 metre civarındadır.
• Yükselti, ülkede batıdan doğuya doğru genel olarak artmaktadır.
• Türkiye arazisinin %56'lık kısmı 1000 metrenin üzerindedir.
• Arazinin %78.7'si çok eğimli ve dik denebilecek alanlardan oluşur.
• Türkiye'nin genç bir araziye sahip olmasının kanıtları arasında arazinin yüksek ve engebeli olması, aktif fay hatlarının (depremlerin) yaygın olması ve kaplıcaların (termallerin) bulunması sayılır.

• Türkiye arazisinin büyük bir kısmı III. (Tersiyer) ve IV. (Kuvaterner) Jeolojik dönemlerde (günümüze yakın dönemlerde) şekillenmiş olup, genel olarak genç bir yapıya sahiptir. Türkiye, Alp-Himalaya tektonik kuşağının Akdeniz bölümünde yer alır.

I. JEOLOJİK ZAMAN (Paleozoik)

• Taş kömürü yatakları bu dönemde oluşmuştur (Karbonifer döneminde).
• Masif araziler (eski ve sert kara kütleleri) oluşmuştur.
• Başlıca masif araziler: Yıldız (Istranca) Dağları (Trakya), Biga Masifi (Çanakkale), Saruhan – Menteşe (Ege), Alanya – Anamur (Akdeniz), Kırşehir, Zonguldak, Bitlis – Bingöl, Mardin.
• Bu dönemde oluşan kıvrım dağları, III. Zamanda aşınarak peneplen (yontukdüz) haline gelmiştir.

II. JEOLOJİK ZAMAN (Mesozoyik)

• Tetis Denizi'nin oluşumu ve bu deniz tabanında büyük oranda tortullanma meydana gelmiştir.
• Büyük çöküntü alanlarda tortullanmalar meydana gelerek Alp orojenezine hazırlık dönemi yaşanmıştır.
• Bu dönemde magma yeryüzüne çıkamadan soğuyarak derinlik volkanizması özelliğine sahip Uludağ (Batolit) oluşmuştur.

III. JEOLOJİK ZAMAN (Neozoik / Tersiyer)

• Anadolu'nun büyük bir kısmı Alp-Himalaya Dağ sistemi içerisinde bu zamanda şekillenmiştir.
• Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları oluşmuştur.
• Linyit, petrol, bor ve tuz yatakları oluşmuştur.
• Günümüzdeki volkanik dağların büyük çoğunluğu bu dönemde oluşmaya başlamıştır.
• Kuzey Anadolu Fay zonu (KAF) ve Doğu Anadolu Fay zonu (DAF) oluşmuştur.
• Anadolu'nun kuzeyindeki Avrasya ile güneyindeki Afrika-Arabistan kalkanlarının birbirine yaklaşması sonucu Tetis Denizi tabanındaki tortullar sıkışarak yükselmiştir.

IV. JEOLOJİK ZAMAN (Kuvaterner)

• Anadolu Yarımadası bütünüyle toptan yükselmeye uğramıştır (Epirojenik hareketler).
• Ege Denizi ve İstanbul-Çanakkale boğazları oluşmuş, Karadeniz deniz özelliği kazanmıştır.
• Kıbrıs Adası, Anadolu’dan kopmuş ve bir ada haline gelmiştir.
• Buzul devirleri başlamış ve bitmiştir.
• Türkiye'nin en genç volkanik sahası olan Kula volkanları oluşmuştur.
• Önemli delta ovaları (Örn: Çukurova) bu dönemde meydana gelmiştir.

3.1. Dağlar (Orojenez ve Volkanizma)

• Dağlar genellikle doğu-batı yönlü uzanışa sahiptir, bu durum levhaların kuzey ve güneyden sıkıştırmasıyla ilgilidir.

A. Kıvrım Dağları

• Esnek tortul tabakaların sıkışıp yükselen kısımlarına Antiklinal (dağ), alçalan kısımlarına Senklinal (dağ oluğu) denir.
• Kuzey Anadolu Dağları (Karadeniz): Küre, Köroğlu, Ilgaz, Canik, Kaçkar Dağları.
• Toros Dağları (Akdeniz): Bey, Geyik, Dedegöl, Bolkar, Aladağlar, Tahtalı Dağları.

B. Kırıklı Dağlar (Horst-Graben Sistemi)

• Sert tabakaların III. Jeolojik Zaman'da yan basınçlar sonucu kırılmasıyla oluşur.
• Yükselen bloklara Horst (dağ), alçalan bloklara Graben (ova) denir.
• Ege Bölgesi'nde yaygındır: Kaz, Madra, Yunt, Boz, Aydın ve Menteşe Dağları horst örnekleridir.
• Akdeniz Bölgesi'nde Nur (Amanos) Dağları kırıklı dağ örneğidir.

C. Volkanik Dağlar

• Volkanik dağlar en yaygın Doğu Anadolu ve İç Anadolu bölgelerinde bulunur.
• Bunlar III. Zamandan Kuvaterner'e kadar püskürmelerine devam etmiştir.
• İç Anadolu: Erciyes, Hasan Dağı, Melendiz, Karadağ, Karacadağ.
• Doğu Anadolu: Ağrı, Süphan, Tendürek, Nemrut Dağları.
• Kula Volkanları (Ege), Türkiye'nin en genç volkanik sahasıdır.
• Volkanik şekiller: Kaldera (Nemrut Kalderası), Krater, Maar (Meke Tuzlası).

3.2. Platolar

• Akarsular tarafından derince parçalanmış hafif dalgalı düzlüklere plato denir. Türkiye'de platoların büyük kısmı Epirojenez (toptan yükselme) sonucu yüksekte yer alır.
• Tabaka Düzlüğü (Yatay Duruşlu) Platoları: Yatay tortulların yarılmasıyla oluşur.
• Örnekler: Obruk, Cihanbeyli, Haymana, Bozok, Uzunyayla (İç Anadolu); Gaziantep, Şanlıurfa (Güneydoğu Anadolu).
• Volkanik (Lav) Platolar: Volkanik lavların örttüğü arazilerin yarılmasıyla oluşur.
• Örnekler: Erzurum-Kars, Ardahan Platoları.
• Karstik Platolar: Eriyebilen kayaçların aşındırılmasıyla oluşur.
• Örnekler: Teke ve Taşeli Platoları (Akdeniz Bölgesi).
• Aşındırma Platoları (Peneplen Üzerinde Gelişen):
• Örnekler: Çatalca–Kocaeli (Marmara) ve Perşembe Platosu (Karadeniz).

3.3. Ovalar

• Ovalar, çevresine göre alçakta kalan geniş düzlüklerdir.
• Tektonik Ovalar: Fay hatları üzerinde çökmeler sonucu oluşur ve deprem riski fazladır.
• KAF (Kuzey Anadolu Fay Hattı) üzerindeki ovalar: Adapazarı, Erbaa, Düzce, Pasinler.
• BAF (Batı Anadolu Fay Hattı) üzerindeki graben ovaları (Bakırçay, Gediz, K. Menderes, B. Menderes).
• Karstik (Polye) Ovalar: Kalker, jips gibi kolay çözünen kayaçların bulunduğu alanlarda çözünmeye bağlı oluşan ovalardır.
• Örnekler: Acıpayam, Elmalı, Korkuteli, Muğla, Tefenni, Kestel (Batı ve Orta Toroslar).
• Delta Ovaları (Kıyı Ovaları): Akarsuların taşıdığı alüvyonları denize dökerek biriktirmesiyle Kuaterner döneminde oluşmuştur.
• Karadeniz: Bafra (Kızılırmak), Çarşamba (Yeşilırmak).
• Akdeniz: Çukurova (Seyhan ve Ceyhan), Silifke (Göksu), Asi.
• Ege: Dikili (Bakırçay), Menemen (Gediz), Selçuk (Küçük Menderes), Balat (Büyük Menderes).
• Volkanik Ovalar: Yer yüzüne çıkan lavların tektonik çukurları doldurmasıyla oluşur.
• Örnekler: Kayseri, Develi, Erzurum, Çaldıran ve Muradiye ovaları.

3.4. Kıyı Şekilleri ve Kıyı Tipleri

• Boyuna Kıyı Tipi: Dağların kıyıya paralel uzandığı Karadeniz ve Akdeniz'de görülür. Girinti-çıkıntı az, hinterlant dar ve falez oluşumu fazladır.
• Enine Kıyı Tipi: Dağların kıyıya dik uzandığı Ege kıyılarında görülür. Girinti-çıkıntı, koy/körfez ve doğal liman sayısı fazladır.
• Ria Kıyı Tipi: Eski akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşmuştur (Kuaterner Buzul Dönemi sonrasında).
• Örnekler: İstanbul-Çanakkale Boğazları, Haliç, Bodrum çevresi.
• Tombolo (Saplı Ada): Kıyı oklarının bir adayı karaya bağlamasıyla oluşur. Sinop-İnceburun ve Kapıdağ Yarımadası örnektir.
• Lagün (Kıyı Set Gölü): Kıyı oklarının koyları kapatmasıyla oluşur. Büyükçekmece, Küçükçekmece, Durusu (Terkos) Gölü lagün örnekleridir.

3.5. Buzul ve Karstik Şekiller

• Buzullar: Türkiye Orta Kuşak'ta yer aldığı için buzulların etkisi azdır (Mutlak konumun sonucudur). Buzul izleri genellikle 2200 metreden sonraki yüksek dağların zirvesinde görülür.
• Aşınım Şekilleri: Sirk (sirk gölleri), Hörgüç kaya. Uludağ’ın zirvesinde birçok sirk gölü (Karagöl, Kilimli Göl) bulunur.
• Karstik Şekiller: Kalker, jips (alçıtaşı) ve kaya tuzu gibi kolay çözülebilen kayaçların bulunduğu arazilerde görülür. En yaygın olduğu yerler Akdeniz (Teke, Taşeli), İç Anadolu (Obruk çevresi) ve Güneydoğu Anadolu'dur.
• Aşınım Şekilleri: Lapya (en küçük), Dolin, Uvala, Polye (Gölova), Obruk, Mağara (Karain, İnsuyu).
• Birikim Şekilleri: Sarkıt, Dikit, Sütun ve Traverten (Pamukkale, Karahayıt).